|
تاريخ خبر: كاريز آيشه؛ رگهاي زندگيساز « ارسنجان»
 |
|
زادگاه براي کساني همچون مهندس محمدحسين شيرازي، مانند ميهن است. آنان در زمره انسانهايي هستند که ناگواريهاي فرودآمده بر خود را تاب ميآورند، ولي در مقابل کوچکترين جفا به زادگاه خود، فريادشان به آسمان ميسايد. وي در چرايي اين نوع برخورد ميگويد: «ضربه به جسم، قابل تأمل است، ولي ضربه به زادگاه كه مثل ضربه به قلب است، هرگز.» هنگامي که ميشنوم شهرستان ارسنجان (شيراز ـ فارس) در ميان 114 کشور جهان، از سوي يونسکو، به لحاظ حادثهخيز نبودن، به عنوان آرامترين شهر دنيا برگزيده شده است؛ سراغ محمدحسين شيرازي، کارشناس جنگل، آب و خاک ميروم. او ميگويد: «درست شنيدهايد. شهرستان ارسنجان به سبب کميِ رويداد و پيشامد، بهداشتيبودن و نيز داشتن امکانات زيستي، از سوي سازمان بهداشت جهاني، در ميان 114 نامزد دنيا، به نام «شهر ايمن» شناخته شده است.» شهر باستاني ارسنجان يک شهر باستاني است با جمعيتي نزديک به 20هزار نفر و يکي از خوش آبوهواترين مناطق استان فارس. پيشينه تمدن در آن، به دوره هخامنشي باز ميگردد. سه کاريز: آيشه، بُناب و فيجان، کشتزارها و باغهاي انار ارسنجان را سيراب ميکند. دو جنگل(خليلبيگ) در بخش غربي و شرقي و نيز پراكنش درختان جنگلي بُنه و بادام وحشي در قلمرو كوهستاني از ديگر ويژگيهاي جالب ارسنجان است. نشانگانِ آثار باستاني، گوياي وجود تمدني در اين قلمرو است. از شمار اين آثار ميتوان به تلكاخ، آموزشکده سعيديه، تلتيموران، غار ضحاك و قدمگاه اشاره کرد. بارندگي در ارسنجان، كمتر از شيراز است. در گذشتهاي نه چندان دور، زندگاني در ارسنجان، فقط بر پايه كشاورزي و دامپروري استوار بود و مردم، آبهاي انباشتشده در کاريز را براي تامين آب خوردني و کشاورزي، زهكش ميکردند. چشمه شيرخان در گذشته نزديک به 200 ليتر در ثانيه، آب گوارا از زير كوههاي جنوب ارسنجان به تراز زمين ميرساند و کشتزارهاي زيادي را آباد ميکرد. فردوسي در شاهنامه، با اشاره به غار ضحاك، از آب فراوان چشمه شيرخان نيز ياد کرده است؛ اما اکنون اين چشمه و چشمهسارهاي حسني و چشمهخوني ـ که پاسخگوي بخشي از نياز آب آشاميدني و كشاورزي مردم بود ـ خشکيده است. همچنين در اين چند دهه، كاريزهاي حمامالدين، خبريز، شورآب، اكبر، علي، صالح، زياد، احمد، عبدالله و جعفرآباد، به سبب اجراي سياستهاي نسنجيده و نادرست، خشك شدهاند. مردم ارسنجان از ديرزمان، اهميت كاريز را ميدانستهاند و با روش پيشرفتهاي در لايروبي، نوكني و بخشکردن آب كاريزها مديريت ميکردهاند. به همين سبب، هنوز سه كاريز اهميتدار: «آيشه، بناب و كَتك»، در قلمرو شهري، همچنان زنده و پايا هستند. با وجودي كه بخش بزرگي از آب زيرزميني (جنوبي/شرقي) ارسنجان، شور و نيتراتي شده است، اما کاريزهايي كه در بخش غربي شهر قرار دارند، هنوز سالم و پاک ماندهاند. دکتر ناظمالسادات ميگويد:«هشدار دلسوزان محيطزيست و ابنيه تاريخي اين است که هرگونه لغزشي در مديريت منابع آب زيرزميني، اين كاريزهاي زنده را مانند ديگر کاريزها، به مرز آلودگي و نيستي خواهد كشاند.» نه جاي شهرکصنعتي يک شهرك صنعتي از سه سال پيش در نزديکيِ كاريز مهم آيشه، پاگرفته است. جملگيِ کارشناسان بر اين باورند که هيچگونه بررسيِ کارشناسانهِ حرفهاي بر روي جهت روندگي آب زيرزميني، اقتصاد آب و توسعه پايدار نشده است. پيمانکار ـ شركت شهركهاي صنعتي- ميگويد كه مجوزهاي لازم، براي ساخت شهرك را در دست دارد؛ ولي مسئولان برخي ادارهها ميگويند، مجوزي براي ساخت ندادهاند. دکتر محمدجعفرناظمالسادات، استاد دانشگاه در اينباره ميگويد:«اين پرسش پيش ميآيد كه آيا سازمانهاي دولتي اختيار صدور مجوز نابودي و آلودگي كاريز مردم ـ داراي بنچاق(سند) مالكيت ـ را دارند؟ آيا بازدهي و درآمد اقتصادي شهرك صنعتي با زيانهاي اقتصادي برآمده از آن، برابري ميکند؟ چه کسي پاسخگوي خشکيدن کاريزهايي با پيشينهِ هزاران سال و مردميکه پشت در پشت، روي زمينهاي همجوار آن رنج بردهاند، خواهد بود؟» مهندس شيرازي نيز در اين باره ميگويد: «ما نبايد فقط مواظب قالي گرانبهاي اتاقمان باشيم كه مبادا چکه لككنندهاي روي آن بريزد؛ بلكه بايد روي سرزمينمان هم حساس باشيم. بزرگترين پيشامد در حوزه ميراث فرهنگي رخ ميدهد و ما حساس نيستيم. اكنون فقط يک کاريز به نام آيشه داريم که در آستانه آلودهشدن و نابودي است، ولي ککمان هم نميگزد. هماكنون آب كشاورزي ارسنجان در بحران كامل است و چنين سرنوشتي به زودي، گريبان آب آشاميدني را نيز خواهد گرفت. در سراسر تابستان امسال، نيمي از آب ارسنجان قطع بود و آب را جيرهبندي کرده بودند و با تانکر به گوشههايي از شهر آب ميرساندند. آيا زمان آن فرا نرسيده که در مکانيابيِ شهرک صنعتي، بازنگري شود؟» آيشه كاريزهاي بُناب، آيشه و كتك، به همراه 700 هكتار کشتزار، مجموعهاي را پديد آورده است كه هزاران سال، شکلدهنده فرهنگ و رفتار مردم بوده است. بيگمان، برآوردن آب، در قلمروي خشك مانند ارسنجان ـكه هر از چند سال با پديده خشكسالي روبهروست ـ كار آساني نيست و فقط ميتواند دستاورد برهمکنش(تعامل) مردماني متمدن باشد. انديشه انساندوستانه، روحيه خويشپنداري و احترام ارسنجاني به حقآبه همسايگان، هرگز اجازه نداده است کشمکشي بر سر آب، رخ دهد يا يک بستگيِ فئودالي پديد آيد. دکتر ناظمالسادات بر اين باور است که: «با توجه به مسير حركت آبهاي زيرزميني در دشت ارسنجان، گمان ميرود در آغاز پيدايش، کاريز آيشه، نمودي چشمهوار داشته است که سپس از سوي مردم، تبديل به کاريز شد. درازا(طول)ي كاريز آيشه بيش از 4 كيلومتر است؛ كه آبهاي ورودي به دشت ارسنجان را در امتداد كوههاي شمالي زهكش ميکند. از ديرباز، آب اين کاريز، براي آشاميدن و كشاورزي مردم بود؛ ولي با گذشت زمان، دچار كمآبي شد. اين كمآبيها به افزايش 4 کيلومتريِ کاريز کشيد تا آب مساوي به ميزانِ 120 ليتر در ثانيه در اختيار همه بهرهبرداران روستايي قرار گيرد.» اين استاد دانشگاه با اشاره به اين که امروزه، آلودگي آب و فعاليتهاي كشاورزي و صنعتي، روند زندگي را بر مجموعه کاريز آيشهْ تنگ کرده و بايسته است که نهادها براي پايايي و جاودانگيِ اين کاريز باستاني، گام بردارند. از ديگر باورهاي دکتر ناظمالسادات اين است که آب گواراي كاريز آيشه ـ كه ارزش اقتصاديِ بالايي داردـ با توجه به تشديد بحران آب در دشت ارسنجان، ارزش ديرينه خود را در ياري مردم، همچنان حفظ خواهد كرد. اين کارشناس ميافزايد: «توجه به شوري و آلودهشدن منابع آب در بخشهاي شرقي ارسنجان و نيز آلودگيِ ميكروبيِ بسياري از چاههاي آب موجود در شهر و حتي باغهاي ارسنجان، گزاره كمبود آب و بحران آن را برجستهتر ميکند.» دکتر ناظمالسادات ادامه ميدهد: «آب بسياري از چاهها از رخنه مواد نيتراتكشاورزي آلوده است و محدوديت زيادي در تامين آب خوردن پديد آورده است. بهرهبرداري آب از منابع آب ارسنجان نيز بيش از اندازه بوده و آب سفرههاي زيرزميني در حال نشست است. مجموعه اين شرايط، حكايت از آن دارد كه در چند سال آينده، مردم ارسنجان براي تامين آب آشاميدني، دچار چالش و تنش بسياري خواهند شد و اگر در دادن مجوز براي زدن چاههاي عميق در اين قلمرو، زيادهروي شود، از آن جاييکه آب برداشتي از دشت، بيش از آب ورودي آن است، کاريزها خواهند خشکيد.» وي همچنين بر اين باور است که يكي از راههاي بنيادي براي رهباني آبانباشت(منابع) دشت ارسنجان، اين است که قلمرو «ترهكار» کاريز آيشه، سنجه اصلي ميزان برداشت آب از نواحيِ غربي دشت ارسنجان قرار گيرد. به سخن ديگر، بايستي برداشت آب از قلمرو غرب ارسنجان به گونهاي باشد که از طول ناحيه ترهكار کنوني كم نشود؛ چرا که كمشدن درازاي ترهكار، افزون بر واردآوردن زيان بسيار زياد بر آبخوانها، خسارت هنگفتي بر مالكان كاريز آيشه وارد ميکند. با توجه به اين که نوكني، لايروبي و ميلههاي كاريز نيز هزينه زيادي روي دست مردم ميگذارد. بستگيِ زيرزميني روندگيِ آبخوانها در قلمرو غرب ارسنجان از سوي كوههاي شمالي به سوي كوههاي جنوبي است. به سخن ديگر، آبهايي كه از كوههاي جنوبي ارسنجان به درون دشت آبرفتي ميريزد، به سوي شمال حركت ميكند تا به محدوده كوههاي شمالي برسد. دکتر ناظمالسادات با درستخواندن اين ديدگاه، ميگويد: «قلمرو كاريز آيشه، قلمروي وسيع از دشت غرب ارسنجان است كه کاريزهاي ديگر در آن قرار دارد. كوههاي شمالي، افزون بر تخليه مقداري آب به درون اين دشت، از پيشرويِ بيشتر آب به سوي شمال جلوگيري ميكند و سبب ميشود آب در امتداد كوهپايههاي شمالي جريان يابد.»او ميافزايد: «اين آب شيرينِ زيرزمينيكه از كنار كوهپايههاي شمالي و نزديکيِ شهرك صنعتي ميگذرد، بر همه آبهاي منطقه، چيره است و هرگونه آلودگيِ آن، آلودگي را در همه دشت ميپراكند. پس، ساخت شهرك صنعتي در كوهپايههاي شمالي دشت ارسنجان، به مفهوم گزينش بهترين جا براي توزيعِ آلودگي در دشت ارسنجان است.» از حال تا آينده هماکنون آب آشاميدني ارسنجان از چاههاي ژرف با چند موتورپمپ شركت آبفا، تامين ميشود. اين چاهها در قلمرو باغها و در نزديكيِ شهر حفر شدهاند و روز به روز از چونيت(كيفيت) و نيز از چندي(کميت) آن کاسته ميشود. دکتر ناظمالسادات با تأكيد بر سخنان پيشين خود ميافزايد: «با توجه به روند حركت شرقي/غربي جبهه آب شور به سوي شهر ارسنجان و نيز توسعه فيزيكي شهرنشيني، پيشبيني ميشود در آينده نزديك، بسياري از چاههاي تامينِ آب خوردني، شور و نيتراتي شود. افزون بر اين، گمان ميرود آلودگيِ پسابهاي انساني نيز به اين آلاييدگي بيفزايد.» اين استاد دانشگاه ميافزايد: «برخي مسئولان ميگويند آب آشاميدني شهر ارسنجان از سد سيوند تامين خواهد شد و جاي نگراني نخواهد بود؛ اما آيا خردمندانهتر اين نيست که در رهبانيِ آنچه داريم، بکوشيم، و برآورنده نياز خود باشيم و بينياز از جاي ديگر؟ با ساخت يک شهرک صنعتي ـکه ميتواند هر جاي ديگري مگر اينجا ساخته شودـ و نابودكردن آب شيرين به اميد رسيدن آب از دشت ديگر، کمي دور از منطق نيست؟ چه تضميني است که آن آب، به لحاظ کمي و کيفي، رافع نياز ما باشد؟ چرا از آب سد سيوند به دشت ارسنجان تزريق نميشود که اندکي از بحران کنوني کاسته شود؟» سود يا زيان «بايستگيِ يک تحليل اقتصادي از سود و زيان يک شهرك صنعتي در نزديكي كاريز آيشه، برشمردن فرضيات در باره آن است.» دکتر ناظمالسادات با بيان مطلب بالا، اين پرسش را مطرح ميکند که چندنفر در شهرك صنعتي مذكور، سرگرم به کار خواهند شد و ميانگين درآمد هر يك از آنها چقدر خواهد بود؟ حجم سرمايهگذاري براي کارآفريني يک فرد، با توجه به نرخ بانكي، چه ميزان است؟» به گفته وي، ارزش اقتصاديِ زمينهايي كه پيشتر، چراگاه بسيار مرغوب گاو و گوسفند بود و ويران شد تا شهرک ساخته شود، بسيار بيش از بازدهيِ شهرک صنعتي است. البته نگاهکردن به زمينهاي ويرانشده، فقط به عنوان چراگاه، اشتباهي بزرگ است؛ چرا که اين زمينها زهکشکنندهِ آب باران و روانآبها به آبخوانها بودهاند و اکنون از چنين کيفيتي افتادهاند. استاد دانشگاه ـدكترناظمالساداتـ ميافزايد: «افزون بر اينها بايد كيفيت آب كاريز آيشه نيز در يك برآورد اقتصاديِ ريزبينانه، بررسي شود. آزمايشهاي من، مؤيد آن است که اين آب، نه تنها از نظر كيفيت، آبآشاميدني بسيار خوبي است، بلكه با اندكي فرآوري، قابليت عرضه به شكل آبمعدني را دارد. بنابراين براي شهري كه هماكنون با بحران جدي آب روبرو است و در آينده نزديك از نظر آب آشاميدني در تنگنا خواهد بود، داشتن چنين آبي، داشتهِ بسيار ارجمندي نيست؟ نبايد ارزش آن را دانست؟ البته در آينده، با ته کشيدن آبانباشتهاي ديگر قلمرو ارسنجان، ارزش اقتصادي و اجتماعي آيشه، بيش از پيش روشن خواهد شد. *** جاي هيچ گماني نيست که کاريز آيشه، نقشي بنيادي در زندگانيِ مردمان ارسنجان دارد؛ و ساخت شهرک صنعتي در چنين مکاني، هيچ توجيهي ندارد. سخن دکتر ناظمالسادات و مهندس محمدحسين شيرازي اين است که پروژه شهرك صنعتي ارسنجان، نمونه ساخت يک «گزينه خوب» در «جايي بد» است. ساخت شهرك صنعتي در کنار کاريزهاي آيشه، رگهاي زندگيساز ارسنجان را در فشار گذاشته است و سرانجام قطع خواهد کرد؛ تنها راه جلوگيري از اين اتفاق ناگوار، انتقال آن به مکان ديگر است. عليدرويشي codex24x page05 |
PDF صفحات روزنامه
Text Box (double-click to edit)
Ettelaat International
آدرس: تهران. بلوار ميرداماد - خيابان نفت جنوبي
تلفن : 29999
22258022 : فاكس
Ettelaat Newspaper
Tehran Mirdamad Boulvard
Tel : 009821 29999
Fax : 009821 29999
email: ettelaat@ettelaat.com
صفحات روزنامه را ورق بزنيد
84 سال حضور مستمر در صحنه اطلاع رساني کشور
PDF صفحات نيازمنديها
PDF صفحات ضميمه